Onlangs was ik samen met een collega te gast bij een open college van Fontys. Er werden twee colleges gegeven door Fontyslectoren dr. Tessa Cramer en dr. Gerard Schouten. Schouten nam ons mee in een verhaal over de geschiedenis en technologie achter AI. Cramer vertelde het verhaal over we in een ‘ongemakkelijke’ tijd toch op koers kunnen blijven in wat we willen bereiken. Welke inzichten boden zij met het oog op AI en onderwijs?
Fundamentele vragen
De snelle opkomst van technologieën zoals Kunstmatige Intelligentie (AI) roept fundamentele vragen op over de toekomst, onze menselijkheid en hoe we ons daartoe verhouden. Cramer verkent daarom in haar onderzoek o.a. de verhalen die we onszelf vertellen, de noodzaak om te bepalen wat écht belangrijk is, en de waarde van het onbehagen (d.w.z. jezelf niet op je gemak voelen).
De angst voor de almachtige ander
Psychotherapeut Arthur Etzel stelt dat we als mensheid geneigd zijn om onszelf te onderwerpen aan iets dat groter is dan wijzelf. Dit was voorheen een god, en dat is nu onze technologie, met name AI.
Cramer stelt dat chatbots zoals ChatGPT door veel mensen gezien, of in elk geval behandeld worden, als een orakel dat advies, coaching en sturing biedt, alsof het een alwetende ander is die de antwoorden heeft die we zelf missen. Iets wat onder jongeren in elk geval in zekere zin goed zichtbaar lijkt tegenwoordig.
Dit verlangen naar een alwetende ander is een fascinerende psychologische dynamiek. – dr. Tessa Cramer
De verhalen die we vertellen over AI zijn eigenlijk veel gevaarlijker dan de AI zelf, stelt Cramer vervolgens. ‘Wat wij projecteren op de technologie is vele malen belangrijker dan de technologie zelf, want de technologie volgt vaak’. We moeten ons bewust zijn van deze projecties, want ze kunnen ons zicht belemmeren.
Cramer vertelt vervolgens over de Duitse activiste, Kübra Gümüsay, die schreef over taal: “Taal is net zo rijk en arm, beperkt en wijd, open en bevooroordeeld als de mensen die haar gebruiken”.
Volgens Cramer geldt dit ook voor AI: AI is net zo rijk en arm, beperkt en wijd, open en bevooroordeeld als de mensen die haar gebruiken: een opvatting die het GIGO-principe uit de computerwetenschap lijkt te weerspiegelen, namelijk ‘garbage in, is garbage out.’
Interessante overpeinzing daarbij is dat ondanks het ‘garbage in garbage out’ principe vaak echt geldt, er ook steeds meer de trend is dat AI steeds minder informatie nodig heeft om erachter te komen waar jij als gebruiker precies op hint.
Dit effect is zodanig dat tegenwoordig in sommige AI-kringen al niet meer wordt gesproken over ‘prompt engineering’ maar ‘context engineering’. Daar waarbij het talige onderdeel en de juiste formulering en frasering cruciaal zijn, gaat dat langzaam over naar het ‘moeten’ aanbieden van de juiste context en informatie in zijn geheel. De AI constateert vervolgens zelf wat de intentie is.
Hoe gaan we om met de toekomst?
Als we naar de toekomst kijken, stelt Cramer dat er drie valkuilen zijn:
De doemscenario’s: Alles wordt ontwricht of gaat mis (genre gebaseerd op sciencefiction). Alexander Klöpping heeft bijvoorbeeld op dit punt kritiek ontvangen, omdat hij vaak in doemscenario’s over AI praat, waardoor mensen gaan denken dat dat dé toekomst is. Een relatief recent voorbeeld hiervan is het voorbeeld dat hij schetst in televisieprogramma Eva.
De rooskleurige visie: Alles komt goed, zonder actieve bijdrage (genre gebaseerd op visiedocumenten). Oftewel, een lippendienst met maar weinig concrete stappen om in die richting te bewegen.
De lineaire doortrekking: De meest voorkomende valkuil is de waarschijnlijke toekomst, waarbij we de lineaire doortrekking van het heden als de toekomst zien. Onze hersenen zijn zo bedraad dat we het liefst herhalen wat we altijd al deden.
Daarbij is het veelgenoemde, maar vaak nog achterwegen gelaten alternatief, natuurlijk exponential thinking.
Rijksbouwmeester Floris Alkemade, zo vertelt Cramer, schreef in zijn boek De toekomst van Nederland: “Onze tijd biedt een even urgente als unieke kans om van richting te veranderen”. Dit benadrukt dat we al op een weg zijn in de toekomst, maar dat we verbeeldingskracht en de wil tot verandering nodig hebben om die richting aan te passen.
Mooi hieraan is dat het boek van Alkemade veel overlap heeft met het Futures Literacy, dat inmiddels door UNESCO een breedgedragen platform is met betrekking tot nadenken over de toekomst, en de connectie tussen heden en later.
Verder in haar verhaal stelt Cramer nog ‘AI bevindt zich nog in het “MS-DOS tijdperk’. Net zoals men zich destijds niet kon voorstellen dat computers in onze zak zouden passen, zullen de huidige AI-toepassingen de komende jaren onherkenbaar veranderen.
Drie praktische tips voor praktisch koers houden
In een wereld vol afleiding en veranderingen, geeft Cramer drie praktische tips om als mens je koers te houden:
1. Wees je Bewust van je Aannames (Check je Mindset)
Aannames kunnen ons zicht belemmeren en bepalen hoe we ons verhouden tot andere mensen en onze taken.
Vraag jezelf af: wat zijn mijn aannames over AI? Ben ik pessimistisch (“alles wordt overgenomen”) of optimistisch (“ik krijg meer/minder werk”)?
Aannames zijn geen realiteit, maar onze eigen geconstrueerde verhalen. Wees je bewust van deze verhalen, want ze kunnen je zicht belemmeren.
2. Focus op wat belangrijk is (Eisenhower Matrix)
De uitdaging is om te focussen op wat belangrijk is en niet alleen op wat urgent is. President Eisenhower maakte onderscheid tussen deze twee:
- Urgent is zelden belangrijk.
- Belangrijk is nooit urgent.
Het is het belangrijke (zoals college geven, lezen, een mooi stuk schrijven) dat vaak het onderspit delft, omdat onze agenda’s gevuld zijn met urgente taken (vergaderingen, e-mails, ad-hoc taken).
Vraag jezelf daarom elke week af: Wat doet er toe? Wat vind ik echt belangrijk? Dit helpt om je koers te houden in tijden van verandering.
Denk na over minimaliseren. Het boek Subtract van Leidy Klotz gaat over hoe je meer kunt bereiken door te minimaliseren of minder te doen. Soms moeten we dingen loslaten die ons niet meer dienen om ruimte te maken voor het nieuwe.
3. Cultiveer het Onbehagen (De waarde van frictie)
De mens heeft de neiging om onzekerheid te vermijden en zoekt comfort. Dit resulteert in drie zones:
| Zone – Gevoel – Resultaat |
| Groene Zone – Comfortabel en winstgevend – weinig nieuws |
| Oranje Zone – Onzeker, maar acceptabel | ruimte om te leren |
| Rode Zone – volledig ongemakkelijk – je leert niets |
Doemscenario’s zorgen ervoor dat veel mensen volledig in het rood gaan, waardoor ze niet meer in staat zijn tot beweging of om de onzekerheid aan te gaan. De serie Black Mirror is hier een voorbeeld van, omdat het de kijker met zo’n ongemak confronteerde dat men “uitzette”.
De Oranje Zone is de waardevolle plek, want in het onbehagen en de frictie zit de grootste les.
Vraag jezelf af: Welk onbehagen (of “gedoe”) rondom AI verdient meer van jouw tijd en aandacht?
Wees bereid om het feit dat er veel verandert te omarmen, in plaats van ertegen te vechten. Dat ongemak kan een waardevolle en productieve plek zijn.
Tot slot sloot Cramer af met een mogelijkheid tot vragen stellen. Daarbij stelde ik haar zelf de vraag wat ze de belangrijkste tip vond voor jongeren en studenten die momenteel een opleiding volgen. Daarbij was haar antwoord in principe haar eigen al eerder gegeven tips, maar ook om open te staan voor verandering.
Meer informatie: